దొరల గడీలను బద్దలుకొట్టిన అక్షర జ్వాల: ఆధిపత్య పునాదులను కదిలించిన ‘మా భూమి’
అక్షరం ఎల్లప్పుడూ ఆధిపత్యానికి బానిస కాదు; అది అణగారిన వర్గాల చేతిలో ఒక పదునైన ఆయుధంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. కళ ద్వారా సామాజిక-రాజకీయ వ్యవస్థల క్రూరత్వాన్ని బట్టబయలు చేయడంలో, సాంస్కృతిక ప్రతిఘటనను నిర్మించడంలో సుంకర సత్యనారాయణ, వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు సంయుక్తంగా సృష్టించిన ‘మా భూమి’ నాటకం తెలుగు సాహితీ చరిత్రలో ఒక అనిర్వచనీయమైన దార్శనికతను ప్రదర్శించింది. ఇది కేవలం ఒక కల్పిత ఇతివృత్తం కాదు; భూస్వామ్య దోపిడీని, నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించి నిలబడిన నాటి తెలంగాణ రైతాంగ వీరోచిత సాయుధ పోరాటానికి ఒక సజీవ చారిత్రక సాక్ష్యం. ఆనాటి పాలకుల గుండెల్లో వణుకు పుట్టించి, దశాబ్దాలుగా పాతుకుపోయిన అధికార పీఠాలను కదిలించిన అక్షర జ్వాల ఇది. సాంప్రదాయ నాటక పద్ధతులను పక్కనపెట్టి, వర్గ దృక్పథంతో, సామాన్యుడి అస్తిత్వ పోరాటాన్ని రంగస్థలంపై ఆవిష్కరించి తెలుగు నాటక రంగానికి ఒక నూతన సైద్ధాంతిక భూమికను ఏర్పరిచిన అద్భుత సృష్టి ఈ నాటకం.

నెత్తుటి నేల మీద మొలకెత్తిన చారిత్రక వాస్తవికత:
‘మా భూమి’ నాటకానికి మూలం ఊహల్లో లేదు, నెత్తురు చిందిన నేల మీద, తరతరాలుగా దోపిడీకి గురైన కష్టజీవుల ఆక్రందనల్లో ఉంది. ఆనాటి నల్గొండ జిల్లాలో ఉవ్వెత్తున ఎగసిపడుతున్న రైతాంగ పోరాటమే ఈ నాటక ఇతివృత్తానికి ప్రాతిపదిక. విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి లాంటి దేశముఖ్‌లు, పట్వారీలు, వారికి అండగా నిలిచిన పోలీసు అమీన్‌లు సృష్టించిన భయానక వాతావరణం, వారు సాగించిన అమానుష దౌర్జన్యాలు ఇందులో కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తాయి. నాటకం ప్రారంభమే ‘షేక్ బందగీ’ సమాధి సాక్షిగా జరగడం వెనుక రచయితల గాఢమైన చారిత్రక స్పృహ దాగి ఉంది. పన్నెండేళ్ల పాటు తన చిన్నపాటి భూమి కోసం దేశముఖ్‌తో రాజీలేని పోరాటం చేసి, న్యాయస్థానంలో గెలిచినా, కంచెలో దాగి ఉన్న దొర గుండాల చేతిలో బందగీ దారుణంగా హత్యకు గురవడం నాటి వ్యవస్థలోని సంస్థాగత హింసకు నిదర్శనం. ఈ ఒక్క సంఘటనే కాదు, ఈ సామాజిక పోరాటంలో అసువులు బాసిన యాభై రెండు మంది అమాయకుల ప్రాణాలు, జైళ్ళ పాలైన సుమారు ఎనిమిది వేల ఐదు వందల మంది రైతులు, కూలీలు, మరియు అమానుషంగా మానభంగాలకు గురైన అరవై నాలుగు మంది స్త్రీల కఠోర వాస్తవాలు ఈ నాటకాన్ని నిర్మించాయి. ఇటువంటి ప్రామాణికమైన వాస్తవికతను ప్రతిబింబించినందు వలనే ప్రముఖ నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గారు దీనిని సోవియట్ నాటకాలతో పోల్చి అభినందించారు.

సాంస్కృతిక ప్రతిఘటన – వర్గ పోరాట తాత్వికత:
ఈ నాటక దార్శనికత అంతా దోపిడీ వ్యవస్థపై సామాన్యుడి తిరుగుబాటులోనే ఇమిడి ఉంది. నాటి సమాజంలో పాలకుల ఆధిపత్య వ్యూహాలలో ఒకటైన మత విద్వేషాలను, రచయితలు అత్యంత నిశితమైన వర్గ చైతన్యంతో తిప్పికొట్టారు. హిందూ-ముస్లింల మధ్య మత చిచ్చుపెట్టి తమ పబ్బం గడుపుకోవాలని చూసే పోలీసు అమీన్ లాంటి అధికారుల కుట్రలను, సామాన్య ముస్లిం పాత్రలైన దాదా సాహెబ్, సుభాన్ ద్వారా బట్టబయలు చేయడం నాటి సామాజిక పరిపక్వతకు తార్కాణం. “పేద ముండాకొడుకులకి మాకీ మర్యాద లెందుకులెండి, కడుపులోకి కాస్త మేతబడితే చాలు” అంటూ సుభాన్ పలికే వాక్యాలు, ఆకలికి కులమతాలు లేవనే నగ్న సత్యాన్ని చాటుతాయి. “ఫకీర్లు ఫకీర్లే, దొరలు దొరలే” అని కుండబద్దలు కొట్టినట్లు చెప్పడం ద్వారా, దోపిడీకి గురయ్యే వారంతా ఒకే పీడిత వర్గంగా ఏకమయ్యే సైద్ధాంతిక పునాదిని రచయితలు నిర్మించారు. “దున్నేవాడిదే భూమి” అనే మార్క్సిస్టు నినాదాన్ని ఒక సైద్ధాంతిక పదజాలంగా మాత్రమే వదిలేయకుండా, దాన్ని బడుగు జీవుల ఆచరణాత్మక లక్ష్యంగా మలచడం ఒక చారిత్రక ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తుంది.

సంస్థాగత ఆధిపత్యం – సైద్ధాంతిక నిబద్ధత:
నాటకంలోని ప్రతి పాత్ర ఒక వ్యక్తి కాదు, ఆనాటి సామాజిక వ్యవస్థలోని ఒక నిర్దిష్ట వర్గానికి, ఒక సామాజిక-రాజకీయ పోకడకు ప్రతీక. ఆధిపత్య వర్గాల స్వభావం, పీడిత వర్గాల మానసిక సంఘర్షణలను రచయితలు అత్యంత సూక్ష్మంగా విశ్లేషించారు.
వీరారెడ్డి పాత్ర ఈ పోరాట దార్శనికతకు ఒక దిక్సూచి. ఉన్నత వర్గానికి చెందిన విద్యావంతుడైనప్పటికీ, దొరల పక్షాన చేరకుండా, తన జీవితాన్ని అట్టడుగు ప్రజల పక్షాన నిలబెట్టిన సైద్ధాంతిక నిబద్ధత అతనిది. దేశముఖ్ పటేల్ గిరీ ఆశపెట్టినప్పుడు దానిని నిర్ద్వంద్వంగా తిరస్కరిస్తాడు. “పండ్లూడగొట్టుకోవడానికి ఏరాయయితే ఏముందండీ?” అని అన్యాయాన్ని నిలదీసే అతని మాటల్లో స్పష్టమైన వర్గ దృక్పథం కనిపిస్తుంది.
దీనికి పూర్తి భిన్నంగా జగన్నాథరెడ్డి పాత్ర అచ్చమైన ఫ్యూడల్ ఆధిపత్యానికి, సంస్థాగత క్రూరత్వానికి సజీవ రూపం. ధనం, అధికారం ఇచ్చిన మత్తులో మానవత్వం నశించిపోయిన వికృత మనస్తత్వం అతనిది. “గుడ్డికన్ను మూస్తే ఎంత, తెరిస్తే ఎంత? రేపీపాటికి ఒక్కొక్కణ్ణి నరికి పోగులేస్తాను” అన్న అతని మాటలు దొరల నిర్దాక్షిణ్యానికి నిలువెత్తు సాక్ష్యం. ఎవరైనా ఎదురు తిరిగితే సహించలేని అహంకారం, అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి పన్నే కుట్రలు ఆనాటి ఫ్యూడల్ మనస్తత్వానికి అద్దం పడతాయి.
దళారీ వ్యవస్థకు ప్రాతినిధ్యం వహించే పట్వారీ వెంకట్రావు పాత్ర మరొక సామాజిక జాఢ్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. బయటకు ఖద్దరు కట్టి తాను గొప్ప దేశభక్తుడినని చెప్పుకుంటూ వీరారెడ్డి దగ్గర గొప్పలు పోతూనే, లోపల ప్రజలను పీడించే కుటిల వ్యూహాలు పన్నుతాడు. చివరకు ప్రజలు తిరగబడి పట్టుకున్నప్పుడు ప్రాణ భయంతో కాళ్ళావేళ్ళా పడే పిరికితనం దళారీ వ్యవస్థ యొక్క నిజస్వరూపాన్ని బట్టబయలు చేస్తుంది.

కష్టజీవుల మానసిక పరిణామం – బానిసత్వం నుండి తిరుగుబాటు దాకా:
అట్టడుగు వర్గాల ప్రతిఘటనకు యల్లమంద (గొల్ల), రాముడు (మంగలి) పాత్రలు ప్రబలమైన ప్రతీకలు. యల్లమంద పాత్రలో కనిపించే మానసిక పరిణామ క్రమం అత్యంత సహజంగా, అద్భుతంగా చిత్రించబడింది. మొదట దేశముఖ్ మనుషులు కొడుతున్నప్పుడు “అమ్మతోడండి… మాదేవర తోడండి” అని వణికిపోయి, బానిస మనస్తత్వంతో ప్రాధేయపడే యల్లమంద, తన జీవనాధారమైన దేవరపోతును లాక్కున్నప్పుడు భయాన్ని వీడి ధిక్కార స్వరాన్ని వినిపిస్తాడు. “సావుకు రెండు సావులా ఏందే?” అని ప్రశ్నిస్తూ, తన కర్రను తిరగేసి కొట్టడానికి సిద్ధమయ్యే స్థాయికి ఎదగడం అణగారిన వర్గాల ఆత్మగౌరవ పోరాటానికి ఒక ఉదాహరణ.

అలాగే, గడీలలో దశాబ్దాల తరబడి సాగిన వెట్టిచాకిరీ వ్యవస్థకు రాముడు సజీవ సాక్ష్యం. నిరంతర శ్రమ దోపిడీకి గురవుతూ, “కొడుకు బుట్టి ఏడాది అయింది. ఇంతవరకు వాణ్ని ఎత్తుకొని ఎరగను” అని అతను వ్యక్తపరిచే ఆవేదన పాఠకుల గుండెలను పిండేస్తుంది. “లంకంత కొంప ఊడ్చి ఎత్తిపోయడం” అంటూ తన వెట్టి జీవితాన్ని వర్ణించే రాముడు, ఆ బానిసత్వం నుండి ఎలాగైనా బయటపడాలని “నేను కూడా సంగం పడదామనుకున్నా దొరా” అని స్వేచ్ఛను కోరుకోవడం మానవ అస్తిత్వ పోరాటంలో అద్వితీయమైన ఘట్టం. ఇక ముస్లిం రైతాంగ ప్రతిఘటనకు సుభాన్, దాదా సాహెబ్ పాత్రలు ప్రాణం పోశాయి. మతతత్వాన్ని రెచ్చగొట్టే పాలకుల ప్రయత్నాలను తిప్పికొడుతూ “నవాబు ఉండి మాకొరిగించే దేముంది?… గోచీకి మించిన దరిద్రం ఏమిటి?” అని సుభాన్ సంధించే ప్రశ్న నాటి వ్యవస్థ మూలాలను సూటిగా ప్రశ్నిస్తుంది.

చారిత్రక పోరాటంలో వీరనారీమణుల అసామాన్య పాత్ర:
సాంస్కృతిక ప్రతిఘటనలో మరియు సాయుధ పోరాటంలో స్త్రీల పాత్రను ఈ నాటకం అత్యున్నత స్థాయిలో నిలబెట్టింది. ప్రజా ఉద్యమాలలో మహిళలు కేవలం కన్నీరు కార్చే బాధితులు కారు, వారు చారిత్రక పరిణామ క్రమాన్ని మార్చగల పోరాటయోధులు అని నిరూపించింది. సీతమ్మ పాత్ర ఒక సాధారణ భయస్థురాలైన గృహిణి స్థాయి నుండి, ఆత్మరక్షణ కోసం ఏకంగా ఆయుధం పట్టే వీరమాతగా రూపాంతరం చెందడం అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకం. రౌడీలు ఇంట్లోకి చొరబడినప్పుడు “నా బొందిలో ప్రాణం ఉండగా నీ వంటిమీద చేయి బడనిస్తానా అమ్మాయీ?” అని గర్జించి, ఏకంగా రోకలి బండతో దేశముఖ్ తల పగలగొట్టడం మహిళల అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా పేలిన ఒక అగ్నిపర్వతం లాంటిది. ముస్లిం వృద్ధుడైన దాదా చనిపోయినప్పుడు సీతమ్మ పడే ఆవేదన మానవీయ సంబంధాల ఔన్నత్యాన్ని చాటుతుంది. పద్నాలుగేళ్ల కమల పాత్ర సైతం విప్లవ భావజాల కొనసాగింపునకు ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. “జోజో సుందరరూపా… వైరిమూకల నుగ్గుజేసే భారమున్నది వీరపుత్రా” అంటూ పసిబిడ్డకు ఆమె పాడే పాట విప్లవ భావాలను భావితరాలకు ఎలా అందించాలో స్పష్టం చేస్తుంది.

తెలంగాణ ఆత్మకు ప్రతిరూపమైన జీవద్భాష:
ఒక సామాజిక వర్గపు అస్తిత్వం, వారి సంస్కృతి వారి భాషలోనే నిక్షిప్తమై ఉంటాయి. ‘మా భూమి’ నాటకంలోని భాష కేవలం సంభాషణలకు పరిమితమైన కృతకమైన భాష కాదు; అది అణగారిన వర్గాల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడిన అచ్చమైన తెలంగాణ జీవద్భాష. “సావుకు రెండు సావులా”, “ఎందుకొచ్చిన నోటిరంకురా బాబూ” వంటి ప్రయోగాలు ప్రాకృత జాతీయాలకు, ప్రాంతీయ అస్తిత్వానికి నిలువెత్తు అద్దం పడతాయి. కృష్ణా జిల్లాకు చెందిన రచయితలు ఈ మాండలికాన్ని ఇంత ప్రామాణికంగా ప్రయోగించడం అపూర్వం. కవిసామ్రాట్ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు ముగ్ధులై, “మేము కవులమని దొమ్ములు విఱుచుకొని, పద్యాలు వ్రాసి, ఏనుగుఁలెక్కి గండపెండెరాలు వేయించుకొనే కవులల్లో ఎంతమందికి ఈ అచ్చమైన, జాతీయమైన తెలుగు భాష తెలుసు?” అని కొనియాడటం ఈ రచన యొక్క భాషా ప్రామాణికతకు ఒక గొప్ప గీటురాయి. పింగళి లక్ష్మీకాంతం గారు సైతం తిక్కన తర్వాత మళ్ళీ ఆ జాతీయమైన భాషను ఇక్కడే విన్నామని ఉగ్గడించడం ఈ నాటక సాహిత్య విలువను మరింత పెంచుతుంది.

ప్రజానాట్యమండలి ప్రభంజనం:
ఒక అక్షర రూపం రంగస్థలం మీద ఎలా మహా ప్రభంజనంగా మారుతుందో ‘మా భూమి’ ప్రదర్శనలు నిరూపించాయి. ‘ప్రజానాట్యమండలి’ ఆధ్వర్యంలో డాక్టర్ గరికపాటి రాజారావు గారి దర్శకత్వంలో, ఈ నాటకం ఊరూరా ప్రదర్శించబడింది. సుమారు ఇరవై లక్షల మంది దీనిని వీక్షించడం, దళిత, బహుజన, మైనారిటీ వర్గాలు దీనిని తమ స్వంత అస్తిత్వ పోరాటంగా భావించడం నాటి ప్రభుత్వాల గుండెల్లో గుబులు పుట్టించింది. 1948 జనవరిలో అప్పటి మద్రాసు సలహాదారు ప్రభుత్వం ఈ నాటకాన్ని నిషేధించడం, ఆధిపత్య వర్గాలకు ఒక కళారూపం పట్ల ఉన్న భయానికి, పిరికితనానికి నిదర్శనం. నిషేధాలను సైతం ధిక్కరించి కళాకారులు రహస్యంగా నాటకాలు ప్రదర్శించడం అప్పటి సాంస్కృతిక తిరుగుబాటుకు పరాకాష్ట.

తెలుగు నేల నెత్తురుతో రాసిన సజీవ చారిత్రక పత్రం ‘మా భూమి’. ఇది కేవలం అణగారిన వర్గాల కష్టాలను ఏకరువు పెట్టిన గ్రంథం మాత్రమే కాదు; ఆధిపత్య మూలాలను ప్రశ్నించిన ఒక లోతైన తాత్విక సృష్టి. అనామక వీరుల బలిదానాలకు అక్షర నీరాజనం అర్పిస్తూనే, నిజాం నవాబు నిరంకుశ పాలనను, దేశముఖ్‌ల అమానుష కాండను బట్టబయలు చేసింది. చారిత్రక వాస్తవికత, మార్క్సిస్టు వర్గ పోరాట భావజాలం, అచ్చమైన తెలంగాణ మాండలికం, పాత్రల సూక్ష్మ మానసిక చిత్రణ కలగలిపిన ఒక మహాద్భుత దృశ్యకావ్యం ఇది. అణగారిన వర్గాలకు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని అందించిన ఈ అక్షర ఆయుధం, ఏనాటికీ పీడిత వర్గాల పోరాటాలకు మార్గదర్శిగా, జాతి ఆత్మగౌరవానికి ఒక సజీవ సాక్ష్యంగా చరిత్ర పుటల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుంది.

డా. బండారు విజయ్ కుమార్
9866703130